Bắt đầu với Máy ảnh Film & chụp Film

Máy ảnh film là công cụ nhiếp ảnh phổ biến trước khi máy ảnh kỹ thuật số và điện thoại có chức năng chụp hình ra đời.

Sau đó máy ảnh film bị thay thế dần dần vì máy ảnh kỹ thuật số có nhiều ưu điểm hơn. Ngày nay, người ta vẫn chụp film, nhưng chủ yếu là dưới dạng một thú chơi, sở thích.

Lăng Taj Mahal, mình chụp trên film Kodak Pro Image 100.

Nhờ sự phát triển của mạng xã hội, trào lưu chụp film đang trở lại và các lab tráng film lại có công ăn việc làm.

Nếu anh em đang tìm hiểu về máy ảnh film và muốn bắt đầu với bộ môn đầy tốn kém này, thì tôi cũng xin viết một bài ngắn gọn 4k từ để mọi người cùng nghiên cứu.

Giới thiệu về máy ảnh film

Bắt đầu chụp film

Máy ảnh film là máy ảnh ghi lại hình ảnh bằng những tấm film, khác với máy ảnh số được sử dụng phổ biến hiện nay chụp cho ra các file ảnh.

Film là một dải nhựa mỏng được phủ một lớp chất hóa học. Các chất này sẽ phản ứng khi có ánh sáng chiếu vào và ghi lại hình ảnh.

Trên máy ảnh số, hình ảnh từ cảm biến được xử lý bằng bộ xử lý của máy ảnh, sau đó cho ra file JPEG hay RAW và máy tính có thể đọc được.

Còn trên máy ảnh film, sau khi chụp, bạn phải tháo cuộn film từ trong máy ra, sau đó mang film đến các lab làm dịch vụ.

Họ sẽ tráng rửa film bằng các chất họa học, tạo thành âm bản, rồi cho vào máy scan để tạo ra các file ảnh số. Bạn sẽ phải đợi một thời gian, lab sẽ gửi file ảnh qua email cho bạn. Thế là có thể up ảnh film lên facebook hay instagram rồi.

Film âm bản không còn phản ứng với ánh sáng. Bạn có thể lấy về từ lab để bảo quản và có thể đem scan lại nhiều lần.

So với chụp máy số, chụp ảnh bằng máy film phức tạp hơn.

Sẽ không có màn hình Live view nào phía sau máy để bạn xem ảnh ngay sau khi chụp. Bạn phải đợi đến khi Lab gửi trả ảnh để xem.

Film khá tốn kém, một cuộn film 35mm khoảng 36 kiểu và có giá từ vài chục đến vài trăm nghìn tùy loại. Tức là mất vài nghìn đồng cho một cú bấm máy. Và công tráng + scan ảnh trả cho Lab cũng là đáng kể nếu bạn siêng “đốt” film.

Dù “mất công” như vậy, chụp film vẫn có một số nét riêng để tồn tại trong thời đại kỹ thuật số:

  • Nếu bạn chưa từng chụp máy số? Không sao cả, chụp film là cơ hội tốt để bạn tiếp cận với những thứ cơ bản của nhiếp ảnh là phơi sáng, đo sáng và lấy nét.
  • Không xem được ảnh ngay sau khi chụp, bấm máy một phát là mất tiền. Do vậy nên ta phải cẩn thận với từng lần chụp.
  • Chờ đợi ảnh từ lab sau khi mang đi scan cũng mang lại những cảm xúc đặc biệt.
  • Màu ảnh của film thì đặc biệt và mình có cảm giác nó sẽ không bao giờ lỗi thời.
  • Chi phí để mua máy film và lens rẻ hơn máy số nhiều. Chỉ ít củ là bạn có thể sở hữu một combo chụp xịn.

Các Film Format

Dựa vào kích thước khổ film người ta chia ra các loại gồm film 35mm, medium formatlarge format. Còn một số film format khác nữa nhưng rất hiếm được sử dụng hoặc đã ngừng sản xuất.

các loại film

Trong các loại film 35mm thì film 135 được sử dụng phổ biến, đa số máy ảnh film bán hiện nay sử dụng khổ film này, từ SLR, rangefinder đến PnS. Người ta cũng thường gọi film 135 là film 35mm. Với người mới bắt đầu thì film 35mm chắc chắn là sự lựa chọn rồi.

Một cuộn film 35mm thường chụp được 36 khung hình. Một số loại chỉ có 24 hoặc 12. Trên hai bên rìa dải film là hai hàng lỗ để máy ảnh load film và chuyển khung hình.

Trên film có ghi tên hãng, tên film và tốc độ film. Tốc độ film là các số đi kèm như 100, 200, 400, 800. Tốc độ film là một trong ba yếu tố ảnh hưởng đến sự phơi sáng trong quá trình chụp ảnh, mình sẽ nói đến phía dưới.

Mỗi loại film có một tone màu đặc trưng riêng nhưng không phải dùng chung một loại film thì sẽ cho ra màu sắc tương đồng.

Màu ảnh còn phụ thuộc vào một số yếu tố khác như: Máy ảnh, thông số phơi sáng, điều kiện ánh sáng, thời tiết, lab xử lý film,…

Lời khuyên cho người mới là hãy phang những cuộn phim rẻ tiền nhất cho những lần đầu để làm quen với máy. Hãy tập chụp làm sao cho đúng sáng và đúng nét đã rồi mới tính đến việc sử dụng các loại film khác.

Các bạn có thể thử Kodak Colorplus 200 hoặc Fujicolor C200.

Bài viết này mình cũng chỉ nhắc đến các máy ảnh chụp film 35mm. Với các khổ film khác như medium format và large format thì anh em có thể tìm hiểu về sau.

Các loại máy film

Dựa vào cách hoạt động thì chia ra nhiều loại máy film, hiện tại có ba loại phổ biến:

  1. SLR
  2. Rangefinder.
  3. Point-and-Shoot (PnS)

1. SLR (single-lens reflex)

Máy ảnh SLR là máy ảnh sử dụng gương lật, kích thước lớn nhất trong ba loại. Có thể thay đổi lens khác nhau.

SLR camera
Nikon FM2, một chiếc SLR nổi tiếng

Trong cấu tạo của máy ảnh, có một tấm gương nằm chắn đường đi của ánh sáng từ lens vào. Khi bạn tháo lens ra sẽ thấy cái gương này. Tác dụng của nó là phản chiếu ánh sáng lên ống ngắm, từ đó người chụp có thể quan sát được khung hình.

Khi bấm chụp thì gương này sẽ bị lật lên để ánh sáng đi vào tấm phim ghi lại hình ảnh. Nên nó được gọi là gương lật.

Video giải thích cách hoạt động của máy ảnh SLR từ ILFord

2. Rangefinder

Rangefinder thì kích thước nhỏ gọn hơn và lens cũng bé hơn vì không sử dụng gương lật. Người chụp nhìn và lấy nét thông qua ống kính bổ sung là cửa sổ bên góc phải của máy.

Tuy không đa dụng như SLR nhưng với nhu cầu chụp thông thường thì Rangfinder là sự lựa chọn tốt.

Bạn có thể tìm hiểu sự khác nhau giữa SLR và Rangefinder ở bài viết này.

Leica M6
Leica M6, rangerfinder đầy tên tuổi

3. PnS

PnS là loại máy phim dễ dùng nhất đúng như tên gọi của nó – Point and Shoot. Máy ảnh PnS thường có vỏ nhựa, một số loại cao cấp đắt tiền thì vỏ kim loại như Contax T2, Minolta TC-1, Leica Minilux…

Các máy PnS hoạt động bằng pin, có chế độ tự động đo sáng lấy nét nên chỉ cần giơ lên ngắm và chụp. Chụp xong thì tự động cuốn phim lại luôn.

Lens trên máy là cố định, có thể là lens fixed hoặc lens zoom. Kích thước nhỏ gọn, thao tác chụp nhanh là ưu điểm của loại máy ảnh này. Số tiền để sở hữu một chiếc PnS cũng là thấp so với hai loại máy còn lại.

PNS thiên về tính “mỳ ăn liền”, chụp chơi bời.

Chọn máy ảnh film cho người mới

Các máy film 35mm SLR là lựa chọn phổ biến của đa số người dùng, từ những người mới bắt đầu cho đến nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp.

Máy SLR được sử dụng rộng rãi vì những ưu điểm của nó:

  • Chụp chính xác khung hình quan sát được qua ống ngắm.
  • Body và lens tách rời, có thể thay đổi lens nếu muốn. Mỗi lens có một tiêu cự khác nhau, phục vụ mục đích khác nhau. Nhờ vậy sử dụng SLR có phần thuận tiện hơn cho nhiều trường hợp.
  • Sử dụng SLR với các điều chỉnh bằng tay là cách học về phơi sáng tốt nhất.
  • Máy ảnh film SLR từ các hãng nổi tiếng hiện vẫn còn được mua bán nhiều. Dễ tìm, bao bền, dễ sửa nếu hỏng hóc và tìm phụ kiện.

Máy ảnh SLR chia ra làm hai loại dựa vào cách hoạt động: thuần cơ và bán cơ:

  • Máy thuần cơ hay full cơ hoạt động 100% cơ học, không cần pin vẫn chụp bình thường. Pin nếu có chỉ để đo sáng. Bạn phải biết cách chỉnh tay các thông số để chụp.
  • Máy bán cơ: Có pin để hỗ trợ chức năng auto. Bạn không cần phải chỉnh tay tất cả các thông số vì máy sẽ tính toán hộ bạn. Không có pin thì không chụp được.

Chọn thuần cơ hay bán cơ thì tùy lựa chọn của mỗi người. Bán cơ dễ xoay xở hơn để chụp khoảnh khắc. Còn thuần cơ thì bạn phải tự điều chỉnh tất cả các thông số cho mỗi lần chụp. Hãy lưu ý hỏi người bán về vấn đề này khi mua máy.

Một số máy ảnh film SLR tốt để bắt đầu:

  1. Pentax K1000
  2. Olympus OM-1, OM-2
  3. Nikon FM & FE series: FM, FM2, FE, FE2
  4. Nikon F series: F, F2, F3
  5. Canon AE-1, Canon AE-1 Program
  6. Minolta X Series: X-300, X-500, X-700

Tùy vào túi tiền và ý thích mà anh em có thể chọn một trong các máy ảnh này. Với người mới thì tiêu cự được khuyên dùng là 50mm vì nó đa dụng. Chọn một máy ảnh ở trên + một lens 50mm đi kèm là có thể hành tẩu giang hồ rồi.

Trong list này thì Nikon ở phân khúc giá cao nhất. Các máy như Nikon FM, Nikon FM2 không chỉ cho newbie. Độ bền, thiết kế và chất lượng ống kính là những yếu tố khiến người dùng gắn bó với các model máy ảnh này và khiến nó trở nên cao giá.

Nếu bạn chỉ muốn có ảnh phong cách film và không muốn đi sâu vào kỹ thuật, có thể lựa chọn máy film PNS. Loại máy này dễ sử dụng với chế độ chụp tự động và một số tùy chỉnh nhỏ.

Làm quen với máy ảnh film

Cùng nhìn lại về cách hoạt động của một chiếc máy ảnh: Khi ta chụp ảnh, ánh sáng đi qua ống kính (lens), rồi đi đến màn trập, và cuối cùng là tấm film.

Ở ba “chốt” này tương ứng có ba điều chỉnh ảnh hưởng đến độ phơi sáng, hay độ sáng của ảnh:

  • Ống kính: Khẩu độ
  • Màn trập: Tốc độ màn trập
  • Film: Film speed hay ISO

Trong hình minh họa là máy ảnh SLR, nhưng chụp bằng bất cứ máy ảnh film nào thì cách hoạt động cũng tương tự và độ phơi sáng bị chi phối bởi ba yếu tố trên.

Mục đích cuối cùng là chụp được bức ảnh đúng sáng. Ảnh không đúng sáng có thể là thừa sáng hoặc thiếu sáng. Cả hai đều làm mất chi tiết ảnh.

Ba yếu tố trên ràng buộc lẫn nhau và cùng kết hợp để tạo nên độ phơi sáng, do đó để chụp đúng sáng, bạn phải biết cách kiểm soát chúng.

1. Khẩu độ

Khẩu độ là độ mở của ống kính. Mở càng lớn thì ánh sáng vào càng nhiều và ngược lại.

Khẩu độ

Giá trị của khẩu độ có phần khó hiểu cho người mới. Nó là các trị số như: f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6,…

Trong đó khẩu độ tại f/1.4 là lớn nhất, ánh sáng thu được nhiều nhất.

Số dưới f càng tăng thì khẩu độ càng nhỏ. Để dễ nhớ bạn có thể liên tưởng đến phân số, tử số bằng nhau, nếu mẫu số càng lớn thì phân số đó càng nhỏ.

Hãy đọc bài Hiểu về khẩu độ để nắm rõ yếu tố này.

Ngoài độ phơi sáng, khẩu độ còn ảnh hưởng đến độ sâu trường ảnh.

Độ sâu trường ảnh hiểu đơn giản là độ sâu của vùng được lấy nét ở một giá trị khẩu độ nhất định.

Khẩu độ mở càng lớn thì độ sâu trường ảnh càng mỏng, thuận lợi cho việc tập trung làm một đối tượng và làm mờ hậu cảnh. Ngược lại, khẩu độ nhỏ thì độ sâu trường ảnh dày, lấy nét được nhiều đối tượng cùng lúc.

Về độ sâu trường ảnh, bạn có thể tìm hiểu ở bài viết này.

2. Tốc độ màn trập

Tốc độ màn trập là điều chỉnh thứ hai ảnh hưởng đến lượng ánh sáng thu được. Nó chỉ thời gian mà màn trập mở ra để ánh sáng đi vào tấm film.

Giá trị của màn trập dễ hiểu hơn: 1/2, 1/4, 1/8, 1/15, 1/30, 1/60, 1/125, 1/250, 1/500,… đơn vị là giây.

Trên vòng điều chỉnh tốc độ màn trập của máy ảnh thì người ta chỉ ghi mẫu số. Nên bạn sẽ thấy các giá trị như 1, 2, 4, 8, 15, 30, 60, 125, 250, 500,…

Tốc độ màn trập

Tốc độ màn trập càng nhanh, tức là màn trập mở trong thời gian càng ngắn thì ánh sáng đi vào càng ít → Độ phơi sáng của ảnh càng thấp.

Ngược lại, tốc độ màn trập càng dài, màn trập mở càng lâu, và ánh sáng đi vào càng nhiều.

Đọc bài Tốc độ màn trập để hiểu thêm về yếu tố này.

Ngoài ảnh hưởng đến độ sáng của ảnh, tốc độ màn trập giúp bạn tạo ra mờ chuyển động hoặc đóng băng chuyển động.

Tốc độ màn trập càng ngắn thì bạn càng có thể đóng băng được các chuyển động có tốc độ cao. Ngược lại, tốc độ màn trập dài sẽ tạo ra sự rung mờ của đối tượng trong suốt thời gian màn trập mở.

Bạn có thể tìm hiểu thêm về điều này trong bài viết Tốc độ màn trập mình dẫn link phía trên.

3. Tốc độ film ISO

ISO không điều tiết lượng ánh sáng đi vào như khẩu độ và tốc độ màn trập. Nó là một thuộc tính chỉ độ hấp thụ ánh sáng của film.

Tưởng tượng ánh sáng là nước. Khi đó, khẩu độ giống như đường kính của ống dẫn nước, tốc độ màn trập tương tự thời gian mở van nước, còn ISO tương tự là dung tích của chậu hứng nước phía dưới.

Dung tích chậu càng lớn thì càng đựng được nhiều nước. Tương tự ISO càng cao thì hấp thụ được càng nhiều ánh sáng.

Các giá trị của ISO khá dễ hiểu: 50, 100, 200, 400, 800,… Nó là các con số đi với mỗi loại film, ví dụ Kodak ColorPlus 200 có ISO 200, Portra 400 có ISO 400,…

ISO

ISO cao thì ảnh cũng càng bị nhiễu, noise hay còn gọi là film grain. Vì vậy nên người chụp luôn chọn sử dụng ISO thấp nhất có thể với những điều kiện ánh sáng khác nhau để tránh điều này.

Khi trời nắng đẹp, ánh sáng tốt thì ta chỉ cần cuộn phim có ISO 100 – 200. ISO 400 thì phù hợp với nhiều điều kiện ánh sáng hơn như khi trời có mây hay trong bóng râm.

Còn chụp trong điều kiện thiếu sáng thì có thể dùng film có ISO cao tầm 800, chấp nhận ảnh bị noise để bù lại ánh sáng.

4. Độ phơi sáng

Độ phơi sáng là kết quả của việc kết hợp ba yếu tố trên: Khẩu độ, tốc độ màn trập, và ISO.

Vấn đề là: làm thế nào bạn biết được độ phơi sáng đang có là đúng?

Trên máy ảnh film thì có một thước đo sáng để hỗ trợ điều này. Với máy ảnh SLR, khi bạn nhìn vào ống ngắm sẽ có một chỉ thị kiểu như hình minh họa bên dưới, ở cạnh bên phải.

Đó là một thước đo sáng thường gặp, tùy mỗi model thì nó có thể thiết kế khác nhau chút ít nhưng cách đọc thì như nhau.

Khi kim đo sáng nằm ở giữa tức là máy báo đúng sáng, lệch về phía chiều dương là thừa sáng, lệch về phía chiều âm là thiếu sáng.

Nếu đo sáng trên máy ảnh còn hoạt động, khi bạn thay đổi khẩu độ hay tốc độ màn trập thì kim đo sáng cũng sẽ thay đổi theo. Nhờ đó bạn biết cách điều chỉnh hai yếu tố này sao cho giữ được độ phơi sáng đúng.

Ví dụ về điều chỉnh độ phơi sáng sử dụng thước đo sáng:

Giả sử bạn sử dụng một cuộn film ISO 400, thử điều chỉnh khẩu độ và tốc độ màn trập sao cho kim đo sáng ở chính giữa. Khi đó giả sử cặp giá trị đang là tốc độ màn trập 1/125 s và khẩu độ f/4. Đây là những giá trị kết hợp với nhau để tạo ra độ phơi sáng đúng.

Dù đúng sáng nhưng bạn muốn thay đổi khẩu độ thành f/2 để thu hẹp độ sâu trường ảnh và tạo hiệu ứng xóa phông.

Mở khẩu từ f/4 lên f/2 là bạn đã nhảy 2 stop khẩu độ (f4 -> f/2.8 -> f/2), tức tăng lượng ánh sáng gấp 4 lần hiện tại (Vì sao là 4 lần thì mình giải thích trong bài về khẩu độ). Kim đo sáng lệch về phía dương.

Bây giờ bạn phải tăng tốc độ màn trập lên nhanh hơn nữa để giảm bớt ánh sáng đi. Cụ thể tăng từ 1/125 đến 1/500 là 2 stop (1/125 -> 1/250s -> 1/500s). Kim đo sáng sẽ trở lại vị trí chính giữa, đo sáng đúng.

Lưu ý là phải giữ máy ảnh ở cùng một vị trí khi thực hiện thử nghiệm này. Lý do là khi bạn thay đổi vị trí máy ảnh, có thể cường độ nguồn sáng đến máy ảnh cũng thay đổi theo. Thước đo sáng sẽ cho kết quả khác nhau với cùng một bộ thông số.

Có lẽ anh em đang thắc mắc về stop. Đây là một cách quy đổi giúp thực hiện điều chỉnh kết hợp các yếu tố dễ dàng hơn. Có thể đọc thêm ở một bài mình viết riêng: Hệ thống stops trong điều chỉnh độ phơi sáng.

Trên các máy Rangefinder, thước đo sáng thường nằm bên ngoài. Còn với các máy PNS, thậm chí không cần thước đo sáng nữa vì nó tự động chọn giá trị của tốc độ màn trập sao cho đúng sáng rồi. Bạn nên hỏi kỹ người bán về hệ thống đo sáng của máy.

Máy film đã được sản xuất từ rất lâu nên có thể đo sáng không còn hoạt động. Có thể hết pin hoặc hỏng luôn. Hết pin thì thay pin là ok. Còn hỏng thì bạn có thể sửa, hoặc áp dụng những cách đo sáng bên dưới để “sống chung với lũ”.

Cách 1: Dùng app trên smartphone

Trên Android và iOS có một số app có thể thay thế thước đo sáng trên máy ảnh. Đây là hai app free mình thấy khá ok.

AndroidiOS

Sử dụng: Sau khi tải về thì anh em set ISO theo film, hướng camera điện thoại về hướng cần đo sáng. Set cố định một thông số (ví dụ khẩu độ), thì app sẽ tính toán yếu tố còn lại (tốc độ màn trập). Bê nguyên cặp thông số này vào máy ảnh để chụp là được.

Cách 2: Quy tắc Sunny 16

Với điều kiện trời nắng đẹp, khẩu độ cơ sở là f/16, khi đó tốc độ màn trập sẽ là giá trị gần với nghịch đảo của ISO nhất. Ví dụ film có ISO 100 -> chọn tốc 1/125s, ISO 200 -> chọn tốc 1/250s.

Các điều kiện ánh sáng hay thời tiết khác nhau, thì khẩu độ cơ sở cũng sẽ khác nhau. Bạn có thể nhớ hoặc lưu lại bảng bên dưới để tiện tra cứu.

Đây là những giá trị cơ sở để điều chỉnh ban đầu. Thực tế thì ta sẽ cần điều chỉnh khẩu độ, hay tốc độ màn trập cho phù hợp với mục đích chụp. Hệ thống Stop là kiến thức bạn cần biết để thực hiện các điều chỉnh.

Mẹo chụp film cho người mới

1. Đọc manual

Nếu bạn có thể đọc tiếng Anh thì tốt rồi, search “Manual + tên máy” trên google để xem hướng dẫn sử dụng đi kèm với máy. Vì các chức năng trên mỗi máy ảnh có thể khác nhau đôi chút nên đọc Manual sẽ giúp bạn sử dụng chiếc máy của mình tốt nhất.

Từ lấy nét, flash, chế độ hẹn giờ (nếu có), cách dùng đo sáng,… và chức năng của tất cả các nút bấm, vòng xoay, công tắc có trên máy ảnh đều được giải thích ở đây.

2. Chụp trong điều kiện ánh sáng tốt

Ánh sáng tốt là ánh sáng ban ngày, trời nắng đẹp, ít mây. Bạn nên tránh các trường hợp thiếu sáng như khi trời chập choạng tối hay ban đêm. Khả năng kiểm soát ánh sáng chưa tốt dễ làm ảnh bị tối hoặc rung mờ khi bạn kéo dài tốc độ màn trập.

3. Chụp bracket

Chụp bracket là chụp một lúc ba tấm ảnh với độ phơi sáng lệch nhau +/- 1 stop. “Đúng sáng” bản thân nó cũng chỉ là một khái niệm tương đối và mang tính cơ sở, không phải tốt nhất.

Hãy thử chụp ba tấm ảnh cùng một khung hình với độ phơi sáng khác nhau.

Ví dụ: ISO 400, bạn chụp 3 shot: 1 shot @ f/5.6, 1/500; 1 shot @ f/8, 1/500, 1 shot @ f/11, 1/500. Cuối cùng note lại để so sánh khi có kết quả, xem ảnh nào là đẹp nhất theo cảm quan của bạn.

Có thể thay đổi tốc độ màn trập thay vì khẩu độ như trong trường hợp vừa rồi, miễn là tốc độ màn trập không quá dài để tạo ra mờ chuyển động.

….

Hi vọng bài viết này có ích cho những anh em có ý định bắt đầu cuộc chơi với máy film. Sẽ tiếp tục update những nội dung bổ sung trong tương lại và theo yêu cầu của mọi người. Stay tuned!

Leave a Reply

avatar
  Subscribe  
Notify of